Definicja: Pożyczka to umowa cywilnoprawna, na mocy której pożyczkodawca (osoba lub instytucja udzielająca pożyczki) przekazuje pożyczkobiorcy określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku (a więc zamiennych, np. pewna ilość surowca, paliwa, zboża) na czas oznaczony lub nieoznaczony, a pożyczkobiorca zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy lub rzeczy tego samego rodzaju i jakości. Definicję pożyczki zawiera art. 720 §1 Kodeksu cywilnego, który stanowi podstawę prawną tej umowy. W odróżnieniu od kredytu bankowego, pożyczki może udzielić dowolny podmiot – nie tylko bank czy instytucja finansowa, ale również osoba prywatna. Co więcej, umowa pożyczki nie musi określać konkretnego celu, na jaki zostaną przeznaczone przekazane środki; pożyczkobiorca ma swobodę dysponowania otrzymanymi pieniędzmi (chyba że strony umówią się inaczej). Istotną cechą pożyczki jest także to, że może ona być nieodpłatna – oznacza to, że pożyczkodawca nie pobiera wynagrodzenia (odsetek ani prowizji) za udostępnienie kapitału. Wiele prywatnych pożyczek (np. w rodzinie lub wśród znajomych) ma właśnie charakter nieodpłatny, gdzie po określonym czasie oddaje się dokładnie tę samą kwotę, jaką się otrzymało. Oczywiście strony mogą umówić się także na odpłatność pożyczki – wtedy pożyczkobiorca oprócz zwrotu kapitału płaci również umówione odsetki (lub inną formę wynagrodzenia) dla pożyczkodawcy.

Pożyczka, w przeciwieństwie do kredytu, nie jest ograniczona jedynie do środków pieniężnych – przedmiotem pożyczki mogą być również rzeczy materialne oznaczone rodzajowo. Na przykład można udzielić pożyczki określonej ilości zboża, węgla, paliwa czy innych rzeczy, które da się zważyć lub zmierzyć i które zostaną później zwrócone w tej samej ilości i jakości (albo równowartości, jeśli strony tak uzgodnią). W praktyce jednak najczęściej pożyczki dotyczą pieniędzy.

Strony mogą zawrzeć umowę pożyczki w dowolnej formie, nawet ustnej, jednak przepisy wymagają zachowania formy dokumentowej (najlepiej pisemnej) dla pożyczek opiewających na kwotę wyższą niż 1000 zł. Oznacza to, że jeśli pożyczamy komuś większą sumę, powinniśmy sporządzić umowę (np. pisemnie lub w formie elektronicznej e-mail) – w przeciwnym razie w razie sporu mogą wystąpić trudności dowodowe co do faktu udzielenia pożyczki i jej warunków. Dla własnego bezpieczeństwa nawet przy mniejszych kwotach warto zawrzeć umowę pisemną, określającą strony, kwotę, termin zwrotu i ewentualne oprocentowanie. Umowa pożyczki nie jest tak sformalizowana jak umowa kredytu – nie ma obowiązku badania zdolności kredytowej pożyczkobiorcy przez pożyczkodawcę, a treść umowy strony kształtują dowolnie (oczywiście w granicach prawa).

Zastosowanie: Pożyczka jest bardzo uniwersalnym i powszechnym sposobem pozyskania środków finansowych w sytuacji, gdy potrzebujemy gotówki na określony cel lub nagły wydatek. Ze względu na mniejszy formalizm i brak wymogu przynależności do sektora bankowego, pożyczki są dostępne w wielu sytuacjach, w których uzyskanie kredytu bankowego mogłoby być trudne lub czasochłonne. Osoby prywatne często korzystają z pożyczek:

• Pożyczki prywatne od rodziny lub znajomych: Gdy potrzebna jest niewielka kwota na krótki czas, najprostszym rozwiązaniem bywa pożyczenie pieniędzy od bliskiej osoby. Takie pożyczki zwykle są nieoprocentowane i opierają się na wzajemnym zaufaniu (choć warto je udokumentować).
• Pożyczki pozabankowe (chwilówki): Oferowane przez firmy pożyczkowe działające poza sektorem bankowym. Pozwalają szybko uzyskać gotówkę, często nawet w kilkanaście minut przez internet, bez skomplikowanych procedur. Wymagania są zwykle minimalne – często wystarczy dowód osobisty i oświadczenie o dochodach. Chwilówki udzielane są na krótkie okresy (np. 30 dni) i na nieduże kwoty (kilkaset czy kilka tysięcy złotych). Są odpłatne – firma pożyczkowa nalicza prowizję i odsetki, przez co ich RRSO bywa bardzo wysokie (sięgające setek procent rocznie), co odzwierciedla wysokie koszty i ryzyko takich pożyczek.
• Pożyczki ratalne pozabankowe: Poza tzw. chwilówkami, firmy oferują też większe pożyczki rozłożone na raty miesięczne, konkurujące z kredytami bankowymi. Mogą one opiewać na wyższe kwoty (np. kilkadziesiąt tysięcy złotych) i dłuższe okresy spłaty (nawet do kilku lat). Wymagania przy udzielaniu pożyczek ratalnych są nieco wyższe niż przy chwilówkach (firma sprawdza zdolność spłaty, historię w rejestrach dłużników), ale nadal formalności są uproszczone w porównaniu do banku. Takie pożyczki znajdują zastosowanie, gdy klient z różnych względów nie chce lub nie może skorzystać z kredytu bankowego.
• Pożyczki hipoteczne prywatne: Czasem osoby posiadające wolny kapitał udzielają pożyczek pod zastaw nieruchomości. Dłużnik otrzymuje większą sumę pieniędzy, a pożyczkodawca zabezpiecza się poprzez ustanowienie hipoteki na nieruchomości należącej do pożyczkobiorcy. Tego typu pożyczki mogą finansować np. działalność gospodarczą lub inne duże wydatki osoby, która nie uzyskała kredytu w banku. Zwykle są to pożyczki wysoko oprocentowane ze względu na ryzyko, ale dzięki zabezpieczeniu hipotecznemu obie strony mają większe bezpieczeństwo (pożyczkobiorca otrzymuje potrzebne środki, a pożyczkodawca ma zabezpieczenie spłaty).

Pożyczki znajdują zastosowanie zarówno w drobnych, codziennych sytuacjach – np. pożyczenie pieniędzy „do pierwszego” od rodziny – jak i w poważniejszych przedsięwzięciach finansowych, np. pozyskanie kapitału na rozwój firmy od inwestora prywatnego. Ze względu na dużą elastyczność form i warunków, pożyczki dopasowują się do bardzo różnych potrzeb finansowych.

Rodzaje pożyczek: W obiegu finansowym funkcjonuje wiele rodzajów pożyczek, różniących się stronami transakcji, kwotami, okresem spłaty i formalnościami. Najważniejsze typy to:

• Pożyczka prywatna – udzielana przez osobę fizyczną innej osobie fizycznej (np. członkowi rodziny, znajomemu). Może mieć charakter nieformalny (ustna umowa) lub formalny (spisana umowa). Zwykle jest nieodpłatna lub o symbolicznych odsetkach, choć to zależy od woli stron. Często stosowana przy niewielkich kwotach lub jako pomoc w nagłej potrzebie.
• Pożyczka bankowa – choć banki przede wszystkim udzielają kredytów, zdarza się, że banki nazywają swoje kredyty konsumenckie „pożyczką gotówkową” – w sensie prawnym jest to kredyt konsumencki, ale termin „pożyczka” bywa używany marketingowo, aby podkreślić dowolność celu. Warunki jej udzielenia są zbliżone do kredytu – badana jest zdolność kredytowa, umowa jest odpłatna, obowiązuje harmonogram spłat ratalnych.
• Pożyczka pozabankowa – udzielana przez firmy pożyczkowe (parabanki) niebędące bankami. Cechuje się uproszczonymi procedurami, szybką dostępnością i zwykle wyższym kosztem. Dzieli się na krótkoterminowe chwilówki oraz pożyczki ratalne (opisane wyżej). Kwoty takich pożyczek mogą wahać się od kilkuset zł do kilkudziesięciu tysięcy zł, w zależności od oferty.
• Pożyczka lombardowa – specyficzny rodzaj pożyczki, udzielanej pod zastaw ruchomości o znacznej wartości (np. biżuterii, sprzętu elektronicznego). Udzielają jej lombardy. Pożyczkobiorca zostawia przedmiot pod zastaw i otrzymuje gotówkę stanowiącą ułamek wartości przedmiotu. Jeśli nie odda pieniędzy w terminie, przedmiot przepada na rzecz lombardu. To szybki sposób na pozyskanie gotówki, choć kosztowny (wysokie odsetki i krótki termin spłaty).
• Pożyczka społecznościowa – zawierana poprzez platformy internetowe, które łączą osoby chcące zainwestować pieniądze z osobami potrzebującymi pożyczki. Nazywana jest także pożyczką P2P (peer-to-peer). Warunki uzgadniane są na platformie, a umowę zawierają bezpośrednio osoby fizyczne (inwestor i pożyczkobiorca), często z platformą jako pośrednikiem. Pozwala to osobom prywatnym pożyczać pieniądze innym osobom z pominięciem tradycyjnych instytucji.
• Pożyczka hipoteczna – termin używany czasem na określenie pożyczki (często pozabankowej) zabezpieczonej hipoteką na nieruchomości. Może to być forma pozyskania większej kwoty przez osobę, która posiada majątek (np. dom) ale potrzebuje gotówki. Pożyczkodawca (np. osoba prywatna lub firma) udziela pożyczki, ustanawiając hipotekę na nieruchomości dłużnika jako zabezpieczenie. Po spłacie pożyczki hipoteka jest wykreślana.

Oprócz powyższych, istnieją również inne formy i nazwy, jak pożyczki studenckie, prywatne pożyczki biznesowe czy pożyczki społecznościowe na platformach crowdfundingowych – jednak ich ogólna istota jest taka sama: jedna strona udostępnia kapitał, a druga zobowiązuje się go zwrócić na ustalonych zasadach.

Koszty pożyczki: W przypadku pożyczki koszty zależą od charakteru umowy. Jeśli jest to pożyczka nieodpłatna (bez odsetek), jedynym „kosztem” dla pożyczkobiorcy jest utrzymanie zdolności do zwrotu pożyczonej kwoty – oddaje on dokładnie tyle, ile otrzymał. Natomiast pożyczki odpłatne wiążą się z kosztami podobnymi do kredytu, choć zwykle mniej sformalizowanymi:

• Odsetki – jeśli strony umówią się na oprocentowanie pożyczki, pożyczkobiorca płaci odsetki według ustalonej stopy. W przypadku pożyczek od rodziny często odsetki wynoszą 0% lub są symboliczne, ale w pożyczkach komercyjnych (np. od firm pożyczkowych) oprocentowanie może być wysokie. Prawo ogranicza maksymalne odsetki umowne (obecnie do dwukrotności odsetek ustawowych za rok, co stanowi pewną barierę przed lichwą).
• Prowizje i opłaty – firmy pożyczkowe często pobierają prowizję przygotowawczą, opłatę administracyjną, opłatę za obsługę domową (jeśli rata jest odbierana gotówką przez pracownika firmy) itp. Sumują się one do tzw. pozaodsetkowych kosztów pożyczki. Polskie prawo (Ustawa o kredycie konsumenckim) wprowadza limit na wysokość pozaodsetkowych kosztów, aby chronić konsumentów – maksymalne koszty pozaodsetkowe pożyczki nie mogą przekroczyć określonego procentu kwoty pożyczki plus stałej wartości, w okresie trwania umowy.
• Koszty zabezpieczenia – jeśli pożyczka jest zabezpieczona (np. zastawem, hipoteką, wekslem), mogą pojawić się koszty związane z ustanowieniem i zniesieniem tego zabezpieczenia (np. opłaty notarialne, sądowe, wyceny).
• Kary i opłaty za opóźnienie – w umowie mogą być przewidziane odsetki karne za opóźnienie w spłacie lub opłaty windykacyjne (np. za wysyłanie monitów, wezwania do zapłaty). Te koszty stają się istotne, gdy pożyczkobiorca ma trudności ze spłatą.

Całkowity koszt pożyczki, podobnie jak w kredycie, najlepiej oddaje RRSO. Firmy pożyczkowe reklamując swoje oferty muszą podawać RRSO przykładowej pożyczki, co pozwala klientom zorientować się, ile w skali roku wynoszą wszystkie koszty. Dla pożyczek krótkoterminowych RRSO bywa ogromne (bo liczone w ujęciu rocznym – nawet mała opłata na 30 dni daje bardzo wysoki przelicznik roczny), co przypomina konsumentom, że taka forma finansowania jest droga, jeśli byłaby utrzymywana przez dłuższy czas.

Przykład: Pani Anna potrzebowała 500 zł na pilny wydatek związany z naprawą pralki. Zamiast wnioskować o kredyt w banku (co przy takiej kwocie i krótkim terminie byłoby nieopłacalne lub trudne), poprosiła o pomoc swoją siostrę. Siostra zgodziła się pożyczyć jej 500 zł na 2 miesiące, bez żadnych odsetek. Spisały krótką umowę, w której określiły kwotę, termin zwrotu (2 miesiące) oraz brak oprocentowania – czyli że Anna odda dokładnie 500 zł. Dzięki temu Pani Anna szybko otrzymała potrzebne środki, a po dwóch miesiącach zwróciła siostrze pełną kwotę. Ta sytuacja obrazuje pożyczkę prywatną, nieformalną, ale zabezpieczoną zaufaniem i umową pisemną.

Inny przykład: Pan Marek planował niewielki remont mieszkania i brakowało mu 3000 zł. Nie miał bogatej historii kredytowej, a zależało mu na czasie, więc skorzystał z oferty firmy pożyczkowej online. Udzielono mu pożyczki ratalnej 3000 zł na 12 miesięcy. Po wypełnieniu wniosku przez internet i weryfikacji, pieniądze pojawiły się na jego koncie następnego dnia. Umowa przewidywała oprocentowanie 10% w skali roku oraz prowizję wstępną 8%. RRSO tej pożyczki wyniosło około 60%. Miesięczna rata do spłaty została ustalona na około 293 zł. Pan Marek w ciągu roku odda około 3516 zł, z czego 516 zł to całkowity koszt pożyczki (odsetki plus prowizja). Ten przykład pokazuje pożyczkę pozabankową – szybkie uzyskanie środków kosztem wyższych opłat. Pan Marek zapłaci więcej, niż pożyczył, ale dzięki pożyczce mógł od razu przeprowadzić remont, a koszt rozłożył na rok w ratach.