Definicja: Oprocentowanie to wyrażony w procentach wskaźnik określający wysokość odsetek naliczanych od określonej kwoty w skali roku. Mówiąc prościej, oprocentowanie wskazuje, jaką część pożyczonego kapitału należy zapłacić jako koszt za korzystanie z tych pieniędzy przez określony czas. Np. oprocentowanie 10% w skali roku oznacza, że za pożyczenie danej kwoty na rok trzeba zapłacić odsetki stanowiące 10% tej kwoty. W praktyce bank nalicza odsetki w okresach miesięcznych i dolicza je do każdej raty (w przypadku spłaty w ratach) lub dopisuje do kapitału (kapitalizuje je) w ustalonych okresach, co oznacza, że odsetki narastają za kolejne okresy od już powiększonego kapitału (tzw. procent składany). Jednak w typowych kredytach konsumenckich odsetki spłacane są na bieżąco w ratach, więc nie dochodzi do naliczania odsetek od zaległych odsetek – chyba że kredytobiorca opóźnia się ze spłatą, wtedy bank może naliczać odsetki karne od przeterminowanego długu. Oprocentowanie jest podstawowym elementem kosztu kredytu czy pożyczki – to dzięki niemu instytucje finansowe zarabiają na udzielaniu finansowania.

W kontekście kredytów i pożyczek oprocentowanie najczęściej podawane jest jako oprocentowanie nominalne w skali roku. Oprocentowanie nominalne nie uwzględnia dodatkowych kosztów poza odsetkami – dlatego do pełnej oceny kosztu zobowiązania stosuje się RRSO, które obejmuje także prowizje i opłaty. Niemniej oprocentowanie nominalne informuje nas, jaki jest czysty koszt kapitału. Odsetki naliczane na podstawie oprocentowania są doliczane do rat kredytu lub do kwoty, którą pożyczkobiorca musi zwrócić po określonym czasie.

Zastosowanie: Oprocentowanie pełni kilka istotnych funkcji w systemie finansowym:

• Jest ceną za korzystanie z kapitału – instytucja udzielająca kredytu pobiera odsetki jako wynagrodzenie za to, że udostępniła swoje środki kredytobiorcy. Dla kredytodawcy oprocentowanie stanowi przychód i rekompensatę za ryzyko oraz utratę możliwości innego zainwestowania tych pieniędzy.
• Stanowi narzędzie polityki monetarnej – wysokość oprocentowania kredytów w gospodarce zależy m.in. od stóp procentowych ustalanych przez bank centralny. Poprzez zmiany stóp procentowych (np. podwyższanie lub obniżanie stopy referencyjnej) wpływa się na koszt kredytu w bankach. Wysokie stopy procentowe przekładają się na wyższe oprocentowanie kredytów, co schładza akcję kredytową i popyt na pieniądz, natomiast niższe stopy procentowe sprzyjają tańszemu kredytowi i pobudzają inwestycje oraz konsumpcję.
• Pozwala regulować popyt na kredyt – banki mogą dostosowywać poziom oprocentowania w swoich ofertach w zależności od chęci przyciągnięcia klientów lub ograniczenia liczby udzielanych pożyczek. Atrakcyjnie niskie oprocentowanie zachęca klientów do zaciągania kredytów, natomiast wysokie odstrasza mniej zdeterminowanych pożyczkobiorców lub kompensuje bankowi zwiększone ryzyko.
• Odzwierciedla ryzyko kredytowe – im wyższe ryzyko, że dana pożyczka nie zostanie spłacona, tym wyższego oprocentowania będzie żądał pożyczkodawca jako rekompensaty. Dlatego klienci o słabszej zdolności kredytowej lub kredyty niezabezpieczone często mają wyższe oprocentowanie niż np. kredyty hipoteczne zabezpieczone nieruchomością.

Oprocentowanie wpływa bezpośrednio na wysokość rat kredytu. Każda rata kredytowa składa się z części kapitałowej i odsetkowej. Na początku okresu spłaty, kiedy pozostały do spłaty kapitał jest wysoki, część odsetkowa stanowi większą część raty. W miarę spłacania kapitału maleje kwota, od której liczone są odsetki, więc odsetki w kolejnych ratach stopniowo się zmniejszają (przy ratach równych dzieje się to „w tle”, a przy ratach malejących od razu widać spadek wysokości raty). Oprocentowanie decyduje o tym, ile w sumie zapłacimy odsetek od pożyczonej kwoty – np. przy oprocentowaniu 5% rocznie od pożyczonego 10 000 zł, po roku należne odsetki wyniosą 500 zł (zakładając dla uproszczenia, że odsetki płatne są jednorazowo po roku). Gdyby oprocentowanie było dwa razy wyższe (10%), koszt odsetkowy za rok wyniesie 1 000 zł.

Rodzaje oprocentowania: Przy kredytach spotykamy się głównie z dwoma rodzajami oprocentowania:

• Oprocentowanie stałe – ustalone na z góry określony okres (np. na cały czas trwania pożyczki lub częściej na pierwszych 5 lat kredytu hipotecznego). W tym czasie wysokość oprocentowania nie zmienia się bez względu na sytuację rynkową. Raty kredytu ze stałym oprocentowaniem są stałe, co ułatwia planowanie budżetu domowego, ponieważ klient dokładnie wie, jaką kwotę zapłaci. Wadą jest to, że bank zwykle ustala stałą stopę nieco wyżej niż bieżąca stawka rynkowa, aby zabezpieczyć się przed ryzykiem zmian stóp – zatem kredyt ze stałym oprocentowaniem może być początkowo droższy niż ten z oprocentowaniem zmiennym. Po upływie okresu obowiązywania stałej stopy (np. 5 lat) kredyt zazwyczaj przechodzi na oprocentowanie zmienne (chyba że bank i klient ustalą nową stałą stopę na kolejny okres).
• Oprocentowanie zmienne – może ulegać zmianom w trakcie trwania umowy, zależnie od czynników rynkowych. Najczęściej zmienne oprocentowanie opiera się na sumie stopy bazowej (referencyjnej) oraz marży banku. Stopa bazowa to zewnętrzny wskaźnik rynkowy, niezależny od banku – w przypadku kredytów złotowych w Polsce najczęściej stosuje się stawki WIBOR (np. 3M lub 6M) lub obecnie stopę referencyjną WIBOR/WRR (WIRON) wyznaczaną przez rynek finansowy. Marża to stały procent ustalony przez bank w umowie, będący jego zyskiem. Wysokość zmiennego oprocentowania w danym momencie to suma aktualnej stopy bazowej i marży. Oznacza to, że jeśli np. marża wynosi 2%, a stopa bazowa WIBOR 3M wzrosła z 1% do 4%, oprocentowanie kredytu wzrośnie z 3% do 6%. Przy oprocentowaniu zmiennym raty kredytu mogą się zmieniać – rosnąć, gdy stopy idą w górę, lub maleć, gdy stopy spadają. Zaletą takiego oprocentowania jest to, że początkowo bywa niższe niż stałe (szczególnie w okresach wysokiej konkurencji banków), ale niesie ryzyko wzrostu w przyszłości.

Wybór pomiędzy oprocentowaniem stałym a zmiennym zależy od preferencji i sytuacji kredytobiorcy. Stała stopa procentowa zapewnia ochronę przed podwyżkami stóp – nawet gdy rynkowe stopy wzrosną, rata kredytu pozostanie bez zmian (do końca okresu stałego oprocentowania). Z kolei przy stopie zmiennej początkowo często płaci się mniej, ale istnieje ryzyko, że w razie wzrostu stóp procentowych raty znacząco wzrosną. W okresach rosnącej inflacji i podwyżek stóp osoby zaciągające kredyty o stałym oprocentowaniu zyskują przewidywalność i mogą zaoszczędzić na odsetkach, natomiast w okresach spadających stóp bardziej opłacalne okazują się kredyty ze stopą zmienną, ponieważ ich koszt maleje wraz ze spadkiem stóp rynkowych.

Warto dodać, że poza powyższym podziałem nominalnego oprocentowania istnieje także pojęcie rzeczywistej stopy procentowej (realnej), która uwzględnia wpływ inflacji na koszt pieniądza. Na poziomie konsumenckim jednak częściej operujemy nominalnymi stawkami oprocentowania, ponieważ to one są zapisane w umowach. Warto zauważyć, że pojęcie oprocentowania dotyczy nie tylko kredytów i pożyczek, ale także depozytów bankowych i lokat oszczędnościowych. W ich przypadku to klient jest wierzycielem wobec banku – powierzając bankowi swoje środki – i otrzymuje od banku odsetki według ustalonego oprocentowania lokaty. Oprocentowanie lokat jest zwykle niższe niż oprocentowanie kredytów. Ta różnica, nazywana marżą odsetkową banku, stanowi główne źródło dochodu instytucji finansowych (bank pożycza pieniądze od klientów na lokatach taniej, a udziela kredytów drożej).

Przykład: Pan Piotr zaciągnął kredyt gotówkowy 20 000 zł na 3 lata z oprocentowaniem nominalnym 8% w skali roku. Jego miesięczna rata (przy założeniu rat równych) wynosi ok. 627 zł. W pierwszej racie część odsetkowa stanowi około 133 zł (odsetki od 20 000 zł za miesiąc przy 8% rocznie), a reszta – 494 zł – to spłata kapitału. Z miesiąca na miesiąc udział odsetek w racie będzie malał. Łącznie po 36 miesiącach Pan Piotr odda ok. 22 590 zł, z czego 2 590 zł to odsetki zapłacone bankowi za korzystanie z kapitału. Gdyby oprocentowanie jego kredytu było niższe, np. 5%, zapłaciłby tylko ok. 1 570 zł odsetek (czyli oddałby 21 570 zł), natomiast przy oprocentowaniu wyższym, np. 12%, odsetki wyniosłyby ok. 3 980 zł (łącznie do oddania 23 980 zł). Widać zatem, że oprocentowanie bezpośrednio przekłada się na koszt długu – im wyższa stopa procentowa, tym więcej trzeba zapłacić za pożyczone pieniądze.